Sakarya MeydanMuharebesi?nden zaferle dönen Mustafa Kemal Büyük Millet Meclisi?ndecoşkuyla karşılanır. Mebusların hemen tümü Mustafa Kemal?i ayaktaalkışlayıp saygı gösterisi yaparken genç bir mebus meclisin ortasındayer alan karatahtaya şunları yazmaktadır; ?Bir millet putunu kendiyapar, kendi tapar.?Bu ?çılgın? mebusun adı, Ziya Hurşit?tir?Ziya Hurşit, Birinci Meclis?te yer alan Lazistan mebuslarından biridir,fakat diğerleri gibi Ziya Hurşit de Laz değildir; Hemşinlidir, 1890Çamlıhemşin doğumludur.Yüzyıllardır Lazlarla aynı coğrafyayı paylaşan Hemşinli komşularımızıiyi tanırım. Doğu Karadeniz?in dağlık bölgelerinde yaşayan ve dağların -yaylaların zorluklarını aşarken mücadeleci bir karakter kazanmış olanHemşinli, gözü karadır. Hemşinlinin ayırt edici özelliklerinden biri deşakacılığıdır. Hakkında yazılanlara bakarsanız, Hemşinlilerin buözelliklerini Ziya Hurşit?te de görebilirsiniz.1926?da, Mustafa Kemal?e suikast girişimi suçuyla idam edilen ZiyaHurşit hakkında İstiklal Mahkemesi üyesi Kılıç Ali şunları yazmış:?Suikast hadisesi esnasında İzmir?de Polis Müdüriyeti?nde Reşit GalipBey ile birlikte isticvap ediyorduk (sorguluyorduk). Mahkeme Reisi AliBey de hazırdı. Cürüm aletleri bombalar, silahlar ortada masanınüzerinde duruyordu. Masa küçük ve toparlaktı. Hepimiz etrafında idik. Oda masanın kenarında aramızda bulunuyordu. İsticvabı bitmemiş, öğledensonra gene aynı vaziyette masanın kenarında toplanmıştık. Reşit Galipusulcacık kulağıma: "Ellerine bak!" diyerek Ziya Hurşit?in ellerinibağlayan kelepçeyi gösterdi ve nazarı dikkatimi celbetti. Kelepçesabahki vaziyette değildi; istediği anda kolaylıkla elini açabilecekderecede gevşek vurulmuştu. Fakat bunu bize hissettirmemek içinellerinin bileğinden üst tarafını gergin tutmuş, kelepçeyi germişti."Ziya Hurşit! Ellerini gevşet" dedim. Gevşetir gevşetmez kelepçeninboşluğu sarktı. Meğer gardiyanlara: "Çok sıkıyor, biraz gevşek tutunuz"demiş. Aynı zamanda kelepçe vurulurken ellerini dediğim tarzdabirbirinden açık tutmuş. Bu hareketinden şüphelenmiştim. Bundanmaksadının ne olduğunu, başka bir gün kendisini yalnız isticvap ederkensormak aklıma geldi, merak ederek ve hususi olarak kendisinden sordum:"Ziya Hurşit, kelepçeyi gevşek tutmakla maksadın ne idi?" dedim. İşilatifeye vurarak: "Biraz daha işin farkına varmamış olsaydınız niyetim,masanın ortasındaki bombaların birine saldırıp hep birlikte meseleyihalletmek idi" demişti. Gözü bu kadar pek bir adamdı ve bu dediğini deyapabilirdi. İsticvabı ve muhakemesi esnasında da cidden cesur hareketetti. Hakikatleri olduğu gibi söylemekten çekinmedi. (Kılıç Ali -İstiklal Mahkemesi Hatıraları -1955)Ertuğrul Özkök, 22 Ağustos 2010 tarihli Hürriyet Gazetesinde ZiyaHurşit?in şakacı kişiliğini ?Bir Cellatın Hatıraları? başlıklı kitaptanalıntılarla aktarmış:?13 Temmuz 1926?yı 14 Temmuz?a bağlayan gece İzmir?de 13 kişi, Kemeraltısemtine kurulan darağaçlarında idam edildi? İlk olarak Maarif NazırıŞükrü Bey idam edildi. Asılan son kişi ise Atatürk?e suikast girişimininbir numaralı sanığı olan ve olayı itiraf eden Ziya Hurşit?ti. Saat 6?yaçeyrek kala cellât ve görevliler Ziya Hurşit?in hücresine gidip haberverirler. Yüzüne karar okunurken sakin biçimde dinler ve ?İdama mahkûmedilenler kimler? diye sorar. Öteki 12 kişinin adı sayılır. ?Peki, neoldu onlara? der. ?Hepsi idam edildi? denince, ?Yani ben en sona mıkaldım? Desenize bu işte de yine yaya kaldım. Hey gidi hey, ölümde bilegeç kalıyorum.? der (?) Sonra darağacının altına gelir ve espriyipatlatır: ?Maşallah salıncak gibi.? Ziya Hurşit?in son sözleri ise şuolur: ?Haydi beyler, ahirete gidiyorum. İçinizde oradakilere mektupgöndermek filan isteyen var mı??Yaygın bir görüşe göre, ?Beni o kadar yükseğe asın ki asanlar ayağımınaltında kalsın? sözü de idam sehpasındaki Ziya Hurşit?e aittir.20 Haziran 1926?da Mustafa Kemal, kendisine suikast girişiminde bulunanZiya Hurşit?le görüşür ve eski yoldaşına sitem eder. Bu ilginç görüşmedede Ziya Hurşit açık sözlüdür:"- Ziya Hurşit Bey, uzun bir zaman teşriki mesai etmiş değil miydik? Birgaye uğruna çalışmadık mı?- Evet Paşam. - Nedir bu suikast?.. Hem de şebekenin elebaşısı, ruhu imişsiniz öylemi?..- Öyle, doğrudur. Suikast yapmaya geldim, amma kuvvede kaldı, fiileçıkmadı.- Sizden bunu beklemezdim.- Dünya beklenmedik şeylerle doludur Paşam. Ne yapayım ki, karşınızda buvaziyette suçlu olarak bulunuyorum. Ne diyebilirim?.." (Ş. SüreyyaAydemir ? Tek Adam )Mustafa Kemal?e suikast girişimi hakkında çok şey yazıldı, farklıyorumlar yapıldı. Bu yorumlardan biri, Ziya Hurşit?in, kendisi gibiLazistan Mebusu olan Ali Şükrü Bey?in intikamını almak için MustafaKemal?e suikast girişiminde bulunduğu şeklindedir.Ziya Hurşit?in, Birinci Meclis?teki muhalif grubun önderi Ali Şükrü?nünTopal Osman tarafından öldürülmesinden Mustafa Kemal?i sorumlu tuttuğu,Ali Şükrü?yü öldürdüğü açığa çıkan Topal Osman?ın sağ ele geçmemesi içinözel bir operasyon düzenlendiğinden kuşkulandığı bilinmektedir. Dahası,Ziya Hurşit?in ilk sorgusunda Mustafa Kemal?i Ali Şükrü Bey?inintikamını almak için öldürmek istediği yönünde bir ifadesinin olduğu dabilinmektedir. Ancak İzmir Suikastı davasının bu kadar ?sıradan? birduygu durumu ile açıklanamayacağı da aşikardır.İzmir Suikastı davasının kapsama alanı, Ziya Hurşit?in intikamduygularını cezalandırma ?işlemini? fazlasıyla aşmıştır. Bu dava,kendilerini Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası örgütlenmesiyle ifade edenmuhalifleri tasfiye operasyonuna dönüştürülmüştür.Suikast haberi kamuoyuna ?hilafet ve saltanat yanlılarının eylemi?şeklinde yansıtılır. Suikast girişimi haberini alan Başvekil İnönüAnkara İstiklal Mahkemesini İzmir?e gönderir ve aynı zamanda suikastınsorumluları saydığı Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kadrolarınıntutuklanması emrini verir.45 kişi tutuklanır. Tutuklananlar arasında bir yıl önce kapatılancumhuriyet tarihinin ilk muhalefet partisi Terakkiperver CumhuriyetFırkası?nın eski kadroları, Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, RefetBele, Bekir Sami, Cafer Tayyar, Vasıf Karakol gibi önemli isimler vardı.Adnan Adıvar o sırada Fransa?da bulunduğundan, Kara Kemal ve EskiAnkara Valisi Abdülkadir ise kaçmayı başardığından mahkeme edilemediler.Tutukluların avukat tutma hakları yoktu. Savunma yapmaları için ondakika süre verilmiş, üstelik savunmaların bağımsız bir kâtip tarafındankayıt altına alınması talebi de mahkeme reisi Kel Ali tarafındanreddedilmişti. Alelacele hazırlanan iddianamede 12 kişinin idamı istendive fakat Kel Ali?nin reisliğini yaptığı mahkeme heyeti 13 kişininidamına karar verdi.Böylece, Ziya Hurşit?in suikast girişiminden hareketle ?kurulan? bumahkemenin kararından sonra muhalefetin sesi kesilmiş, Cumhuriyet HalkPartisi?nin yolu açılmıştır.Cumhuriyet Halk Partisi ile Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası?nınprogramları arasında önemli bir fark yoktu. Gerçekte bu iki partiarasındaki fark, Cumhuriyet Halk Partisi ile Demokrat Parti arasındakifark kadardır! Mustafa Kemal?in eski dava arkadaşları tarafından 17Kasım 1924?te kurulan ve 5 Haziran 1925?te kapatılan TerakkiperverCumhuriyet Fırkası?nın programı, o zamanlar iddia edildiği gibi ?hilafetve saltanat yanlısı bir rejim? öngörmüyordu; mevcut rejimin esaslarıylauyum içinde olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası?nın yüzü deCumhuriyet Halk Partisi gibi Batı?ya dönüktü ve temel meselesikapitalizmin istikbaliydi. İsmet İnönü yıllar sonra Akşam gazetesineverdiği bir beyanatta bu meseleye ?açıklık? getirmiştir; ?İzmirSuikastı?nı planlayanların rejimle bir sorunları olmadı, onlar İttihatve Terakki taraftarı kişilerdi.?